„— tutaj na Wyspie żył pewien sparaliżowany lekarz, który byl — o którym mówiono ebreo. Na parę lat przed wojną przyjechał z Genui i zamieszkał z żoną, która po roku umarła. Gdy zaczęto tropić Żydów włoskich, chłopi tutejsi na wiadomość o grożącej akcji wynosili go w góry nocą, na krześle. Tam przechowywała go ludność za wiedzą księży. Żył długo po wojnie, pan Giongo znał go osobiście. O Żydach dziś jeszcze mówi się tu z akcentem poszanowania ich odmienności i starych doświadczeń, podobnie w Polsce niekiedy mówiono o rodzinach ewangelickich. Uzmysławia mi to dawne patriotyczne tradycje współżycia dwóch narodów, kiedy w czasie nabożeństw przed 1863 i wspólnych manifestacji w Warszawie wznoszono hasło „Izrael, starszy brat", szanując owo starszeństwo pięciu tysięcy lat Pisma. Pan Giongo nie jest Żydem, ale trochę podobny do pewnego typu Żyda, ze swym ironicznym znużeniem w ciemnych, wypukłych oczach i wapienną bielą twarzy — do małych, otyłych, wytwornych duchownych żydowskich, którzy leczyli się przed wojną w galicyjskich uzdrowiskach; z siwymi bródkami, w czarnych szerokoskrzydłych kapeluszach siedzieli na ławkach, w atłasach i srebrze, i spod ciężkich powiek z ukosa, nieco sceptycznie patrzyli na mnie, jak toczyłem moje drewniane koło. Pan Giongo ma pasję do rozmów i w ciągu dziesięciu minut potrafi wypowiedzieć trzy sprzeczne poglądy na tę samą sprawę. Chodzi mu o nieprzyznanie racji, o sprzeciw, o temperaturę, o trwanie. Jest w tym prawdziwe zrozumienie życia, jego fenomenu. Ukrywający się człowiek, popołudniowe światło, ptak i rozmowa — wszystko jest życiem, istnienie ma wyższą wartość od znaczeń. Pan Giongo, kwestionując i wątpiąc, nieustannie walczy o byt. — Postęp, postęp W krajach feudalnych, państwo pamiętają, nie wolno było poddawać torturom ludzi ze stanu szlacheckiego. Współczesne systemy policyjne nie robią takich różnic... jeśli więc na tym polega postęp No, owszem, owszem (do Pawła), ma pan rację, zmieniają się przyczyny cierpień czy ich formy prawne. Być sprzedanym jako niewolnik do kie“(6)